साभार:
मधु लोहोनी,
मनका कुरा, अंक ७

काठमाण्डौको सडकमा झुत्रो झाम्रो कपडा लगाएर हिँडेको कालो वर्णको मान्छे को हुन्छ Open secret anser छ यसको । तरकारी बेच्न साइकल डोर्याएर हिँडिरहेको वा सडक पेटीमा साइकलमा टोकरी अड्याएर खैनी मोल्दै गरेको मान्छेको बिम्ब हो ओपन secret । “खाली बोतल शिसी कागजू भनेर गल्ली-गल्लीमा चिच्याउने मान्छेको राष्ट्रियता तपाईहरुको प्रश्नै होइन । उत्तर अगाडि नै थाहा हुन्छ तपाईहरुलाई ।
पुल्चोकको एउटा संस्थागत विद्यालयमा छ कक्षामा पढ्ने एउटा विद्यार्थी असिम एकदिन चुट्किला भन्न कस्सियो । उसले “धोती” शब्द प्रयोग गर्यो । उसको आशय तपाईं हामी सबैले बुझेकै हो । मैले उसलाई सम्झाएँ । शब्द चयनप्रति म असहमत थिएँ । उसले मान्दै मानेन । “सबैले भन्छन् । तिनीहरु धोती त हो नि ।” उसले “सबै” को आडमा आफ्नो रक्षा गर्न खोज्यो ।
अनपढ मान्छे कुनै टेलिभिजन श्रृङ्खलालाई चाहियो भने निर्देशकलाई गाह्रो छैन । सिटामोल छ – मधेशी । एउटा मधेशीलाई ल्याइदिनुहोस् ।
उसलाई तपसिल अनुसारका भूमिका हाल्दा सर्वमान्य हुन्छ -
क तरकारी बेच्ने
ख असभ्य ढंगले बातचित गने्र
ग साह्रो कराउने र हल्ला गर्ने
घ नेपाली राष्ट्रियताको सधैं विरोध गर्ने
ङ घरेलु नोकरका रुपमा काम गर्ने
च खाली बोतल कागजको लागि गल्ली-गल्लीमा कराउने
छ चोरी गर्ने
ज बदाम कुल्फी बेच्ने ।
झ आरामसँग खैनी माड्ने वा सस्तो िबंडी सार्वजनिक स्थलमा बुङ्बुङ्ती उडाउने ।
कान्तिपुर दैनिकका एकजना मधेशी पत्रकारको
छोरा नस्ररी कक्षातिर पढ्दा रहेछन् कोटेश्वरको एउटा स्कूलमा । पढाउने मिसले नै मदिशे भनेर गाली गरिछन् । पत्रकार मित्रले भने – “मधेशी हुनुको सबैभन्दा पीडाबोध मलाई आज भा’छ ।”
धीरेन्द्र प्रेमर्षिको एउटा भनाइ मलाई खुब गडेको छ – “एउटा पहाडी मानिस अन्यथा प्रमाणित नभइन्जेलसम्म खाट्टी नेपाली हो तर एउटा मधेशी मानिस नेपाली प्रमाणित नहोउन्जेलसम्म सर्वथा भारतीय हो ।” हामी सबैले महशुस गरेकै सत्य हो यो । एउटै देशका नागरिक हामी सबै । तर त्यो कालो वर्ण मधेशी भएकै कारण त्यसको राष्ट्रियतामाथि हामीलाई फिटिक्कै विश्वास छैन । मधेशीलाई जानेर नजानेर हामीले हेपिरहेकै छौं ।
मेरो मित्र विनोद कालो रङ्गको छ । यूनिभसर्िटीमा पहिलो पटक चिनजान हुँदा जाडोको मौसम थियो । उसले मफ्लर बाँधेको थियो । ऊ जुङ्गा पनि पाल्दथ्यो । एउटा झोला बोक्दथ्यो । जुत्ताभन्दा बढी चप्पल लगाउँदथ्यो । यसलाई हामी सबैले मधेशी भन्यौं । ठान्यौं । हामीले गरेको हो । भोगेको हो ।
हाम्रो चिन्तन प्रणालीमा सामान्यीकरण गर्ने र हेप्ने बानीको अवशेष छँदैछ । अहिले पछुतो लाग्छ ।
मधेशका लाखौं जनता दशकौंदेखी नागरिकताविहीन जीवन बाँचिरहेका थिए र छन् । मेरे छिमेकी बाबुलाल सत्तार सत्तरी वर्षभन्दा बढी उमेरका भए । मेरा बुबा पहाडबाट झर्दा सत्तार मधेशका रैथाने युवा थिए रे । तर त्यो बुढो मान्छे अहिले पनि नागरिकताविहीन जीवन बाँच्दैछन् । उसलाई नागरिकता दिलाउने लोभ देखाएर धेरै पहाडेमूलका टाठाबाठाले पटक-पटक चुनाव जिते ।
तर परिणाम – लोप्पा ।
मधेशको प्रतिनिधित्व नीति निर्माण तहमा विरलै पुग्ने गरेको छ । मधेशको रैथाने जनताको साक्षरता जीवनस्तर त्यहीं बस्ने पहाडबाट बसाइं सरी आएका जनताभन्दा निकै तल छ । मधेशीको कमजोर आर्थिक अवस्था अशिक्षा बेरोजगारी र पिछडिएको सभ्यतालाई नै उसको विशेषता ठानेर त्यहीं प्रहार गर्ने सभ्यता पहाडेहरुको छ ।
हो मधेशीहरु ठूलो संख्यामा विपन्न छन् । अशिक्षित छन् । बेरोजगारी व्यापक छ । सभ्यता पछाडि परेको छ । तर यसमाथि प्रहार गर्ने काम नाजायज हो । मधेशीहरुको विकाश नभई देशको विकास सम्भव छैन । त्यसैले मधेशको विकास जरुरी छ ।
समानुपातिक प्रतिनिधित्व नै यसको सर्वोत्तम उपचार हो । राज्यको नीति निर्माण तहदेखि कार्यान्वयन र त्यसको अनुगमनसम्म मधेशी समुदायको सम्मानजनक सहभागिता त्यसको न्यूनतम शर्त हो । बहुतै सतर्कताका साथ यो न्यूनतम शर्त पूरा गर्न आवश्यक छ ।
विलम्ब नगरौं । मधेशमा आगो सल्केको छ ।
ज्वारभाटा रन्केको छ । चाँडो समाधान गर्नु नै बुद्धिमान हुनुको प्रमाण हो । सभ्य संस्कार अँगाल्नु नै मानव हुनुको मजा हो ।